Woorden hebben impact

Vroeger had je de 1 aprilgrappen. Jaren geleden berichtte de Gezinsbode dat er voor de eerste honderd mensen gratis apparaatjes waren af te halen bij de Milieudienst, waarmee je de verkeerslichten kon beïnvloeden. Het liep storm. Helaas: het was nepnieuws. Dat je ook nog had kunnen zien aankomen.

Bij ons schrijven en spreken kiezen we onze woorden om het effect te bereiken dat we willen: ontroering, begrip, instemming, of in actie komen. Denk aan gedichten, romans, reportages, foto’s, maar ook aan reclame.

Jan Wijbenga

De Amerikaanse president Trump kon in nog geen twee jaar tijd maar liefst 5.000 leugens debiteren, via tweets en persconferenties en ondersteund door zijn eigen propagandazender Fox News. Meer dan tien uitspraken per dag waren verifieerbaar niet juist. De New York Times en de Washington Post hebben er door Trump kritisch te volgen en zijn onwaarheden te weerleggen heel veel nieuwe abonnees bij gekregen. Wie een autocraat tegenspreekt, wordt verweten ‘fake news’ (nepnieuws) te brengen. Via framing worden tegenstanders of zondebokken zwart gemaakt en gediskwalificeerd. Dat gebeurt door frequent associaties te gebruiken. Denk ook aan het antisemitisme, dat op sociale media oplaait.

Bijgaande illustratie uit 2016 is daar een mooi voorbeeld van. Het betreft reclame op Facebook van de ‘Army of Jesus’, waarachter Russische trollen schuilgingen. Wie alleen sociale media volgt, weet niet meer of beweringen waar en beelden echt zijn of niet. We moeten er op bedacht zijn dat we beïnvloed kunnen worden zonder dat we het weten, en vaak met slechte bedoelingen. Nepnieuws is ontregelend, brengt mensen van hun stuk en van hun geloof. Maar het is veel gevaarlijker dan veel mensen denken: als niemand meer iets gelooft, kunnen machthebbers doen wat ze willen, schreef politiek filosofe Hannah Arendt. Juist in autoritair geregeerde landen hebben onafhankelijke media het moeilijk. De vrije pers wordt belaagd.

Beïnvloeding van de publieke opinie: daar gaat het om. Dat kan met goede maar ook met kwade bedoelingen. En die laatste zullen toenemen, zodat we ook aan de ware informatie gaan twijfelen. Ze kunnen aanzetten tot haat, tot scheiden van schapen en bokken. Nieuw is dat ook beelden vervormd worden: men kan bekende figuren laten zeggen wat men maar wil. Gelukkig zijn er al bedrijven die ook dit kunnen ontmaskeren.

Gelukkig zijn we in Nederland gezegend met een vrije pers, die integriteit en juistheid van berichtgeving hoog in het vaandel heeft staan. Maar wie zich alleen verlaat op sociale media, moet zich realiseren dat wat langskomt niet per se juist is. De tijd is voorbij dat de snelle leugen altijd achterhaald wordt door de waarheid. We moeten daar meer moeite voor doen, een kritische nieuwsconsument worden. Wie is de auteur, wie of wat is de bron, wie heeft belang bij bepaald  nieuws?

Alle dieren zijn bedwongen door de menselijke natuur, maar de tong kan geen mens bedwingen, schrijft Jacobus  in zijn brief. De tong is een onberekenbaar kwaad, vol dodelijk venijn. De tong kan de Heer loven en tegelijkertijd de mensen vervloeken die door Hem geschapen zijn.
Met de Bijbel hebben we een oeroude, standvastige bron. Die kan verschillend geduid worden, en dat is niet erg. Ze geeft richting aan en is doortrokken van geloof, hoop en liefde – geen twijfel aan. En wie wil gaan factchecken miskent de bedoeling waarmee deze prachtige serie verhalen geschreven is. Maar bovenal: het doet niets af aan de waarheid van de boodschap. Een toetssteen voor alles wat in de media voorbij komt.